कृषिप्रधान नुवाकोट जिल्लाको कुल क्षेत्रफलको करिब २८ प्रतिशत खेतीयोग्य भूमि छ, जसमध्ये २१ प्रतिशतमा खेती गरिन्छ र सात प्रतिशत खाली छ, बाँकी २९ प्रतिशत जङ्गलले ढाकेको अवस्था छ । कृषि क्षेत्रले जिल्लाको अर्थतन्त्रमा प्रमुख योगदान दिन्छ जसमा ७० प्रतिशतभन्दा बढी जनता कृषिमा निर्भर छन् । मुख्य बालीमा धान, मकै, गहुँ, आलु र तरकारी पर्छन् । कृषिको तथ्याङ्कले नुवाकोटको उत्पादन क्षमतालाई उजागर गर्छन् । जिल्लाको कुल खेती क्षेत्रको ९५ प्रतिशतभन्दा बढीमा खाद्यान्न बाली उब्जाइन्छ, जसमा धान (४० प्रतिशत), मकै (३० प्रतिशत) र गहुँ (१५ प्रतिशत) मुख्य छन् भने बाँकी पाँच प्रतिशतमा नगदे बाली जस्तै तेलहन (एक प्रतिशत) र आलु (तीन प्रतिशत) खेती हुने गरेको देखिन्छ । आलु उत्पादनको दृष्टिले नुवाकोट महत्त्वपूर्ण छ । आव २०७७/०७८ मा जिल्लामा आलुको क्षेत्रफल दुई हजार पाँच सय हेक्टर थियो, उत्पादन ४० हजार मेट्रिक टन र उत्पादकत्व प्रतिहेक्टर १६ टन रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ । यसबाहेक फलफूल र तरकारी उत्पादनमा पनि महत्त्वपूर्ण छ । यहाँको उत्पादनले काठमाडौँ उपत्यकाको मागलाई केही आपूर्ति सहयोग गरेको छ ।

सरकारको तथ्याङ्कअनुसार बागमतीमा नुवाकोटले धान उत्पादनमा १० प्रतिशत योगदान दिन्छ, जसको कुल उत्पादन आव २०७९/०८० मा एक लाख २० हजार मेट्रिक टन थियो । तर, जलवायु परिवर्तन, प्रवासन र भूमि उपयोग परिवर्तनले कृषि उत्पादनमा असर पारेको छ । विसं १९९०-२०१७ सम्मको एक अध्ययनले नुवाकोटमा खेतीमा संलग्न जनसङ्ख्यामा गिरावटसँगै कृषि गरिने भूमि घटेको देखाएको छ । सरकारले कृषि क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रको मुख्य आधार बनाउने लक्ष्यका साथ लगानी विस्तार गर्दै आएको छ जसमा रैथाने बालीको संरक्षण र विकासलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ । रैथाने बाली भनेका स्थानीय जलवायु, माटो र सांस्कृतिक अभ्याससँग अनुकूलित परम्परागत प्रजाति हुन्, जसले जैविक विविधता संरक्षण गर्दै खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्छन् ।

परम्परागत रैथाने बाली
पहाडी क्षेत्रमा पर्ने नुवाकोटका रैथाने बाली मुख्य रूपमा उच्च उचाइमा उब्जने, जलवायुप्रतिरोधी र पोषणयुक्त हुन्छन् । यी बाली विभिन्न स्थानीय समुदाय र अन्य आदिवासीको परम्परागत कृषि प्रणालीसँग जोडिएका छन् । जिल्लामा उत्पादन हुने रैथाने बालीले स्थानीय आहारमा विविधता ल्याउँछन् र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कम गर्न मद्दत गर्छन् । सबैभन्दा प्रमुख रैथाने बालीमा फापर पर्छ, जसलाई तितेफापर र मिठो फापरजस्ता स्थानीय प्रजातिमा विभाजित गरिन्छ । फापर उच्च उचाइ (१,५००-३,००० मिटर) मा उब्जने बाली हो जसले चिसो र सुक्खा मौसम सहन सक्छ । यसमा प्रोटिनको मात्रा उच्च (१३ प्रतिशतसम्म) हुन्छ र यो ग्लुटेन-फ्री भएकाले स्वस्थकर मानिन्छ । नुवाकोट र छेउछाउका जिल्ला जस्तै रसुवामा फापरलाई ढिँडो, रोटी र अन्य परम्परागत व्यञ्जनमा प्रयोग गरिन्छ । यसको उत्पादन क्षेत्र सानो भए पनि खाद्य सुरक्षा प्रदान गर्छ, विशेष गरी जाडो मौसममा । अर्को महत्त्वपूर्ण बाली जौ र नाङ्गो जौ हो । जौलाई स्थानीय रूपमा उवा, चवाली वा लेखाली जौ भनिन्छ । यो बाली पहाडी क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा उब्जाइन्छ र उपयोग सातु, ढिँडो र पेय पदार्थमा हुन्छ । नुवाकोटमा भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा गरिएको अध्ययनअनुसार, जौको उत्पादन घट्दो क्रममा छ, किनकि यसको उत्पादकत्व कम छ र बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो छ । तर, यसमा कार्बोहाइड्रेट र फाइबर उच्च हुन्छ, जसले पोषण सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ । तामाङ समुदायमा जौलाई जौ केन (जौको ढिँडो) जस्ता व्यञ्जनमा प्रयोग गरिन्छ, जसले सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको छ । कोदो नुवाकोटका रैथाने बालीमा अर्को प्रमुख हो । यसलाई दबली, दल्ले, कालो कोदो वा रातो कोदो जस्ता स्थानीय नामले चिनिन्छ । कोदोमा क्याल्सियम (३९२ एमजी/एक सय ग्रामसम्म), एन्टिअक्सिडेन्ट र कार्बोहाइड्रेट उच्च हुन्छ । यो बाली ब्लास्ट रोग र सुक्खा सहन सक्ने भएकाले पहाडी कृषिमा उपयुक्त छ । नुवाकोट र छेउछाउका जिल्लाबाट सङ्कलित आठ सय ५० भन्दा बढी कोदोका प्रजाति छन्, जसले जैविक विविधता दर्शाउँछ । यसलाई ढिँडो, रोटी वा घरेलु पेयपदार्थ बनाउन प्रयोग गरिन्छ । चिनो र कागुनो पनि रैथाने बाली हुन् । चिनोका प्रजाति जस्तै दुधे चिनो, हाडे चिनो र रातो चिनोमा फ्याट (१० प्रतिशतसम्म), आइरन र फाइबर उच्च हुन्छ । कागुनोका रातो, पहेँलो, सेतो वा कालो प्रजातिमा फाइबर (१९ प्रतिशतसम्म) र फस्फोरस हुन्छ । यी बाली जुम्ला, दोलखा र रसुवाजस्ता क्षेत्रमा उब्जाउ हुन्छ जसको प्रभाव नुवाकोटमा पनि पर्छ । अमरन्थ/लट्टे अर्को कम उपयोग भएको बाली हो जसमा प्रोटिन (१० प्रतिशत), आइरन र क्याल्सियम उच्च हुन्छ । यसलाई रातो लट्टे, सेतो लट्टेजस्ता नामले चिनिन्छ र यसको पात र बीज दुवै उपयोगी छन् । सिमीजस्ता दलहन बाली पनि रैथाने बालीभित्र नै पर्छन् । असारे सिमी, घिउसिमी, कालो मालेजस्ता प्रजातिमा प्रोटिन (३३ प्रतिशतसम्म) र आइरन हुन्छ । यी बाली मिश्रित रूपमा उब्जाइन्छन् जसले जोखिम कम गर्छ । यसबाहेक तरकारी जस्तै डियोस्कोरिया प्रजाति र जङ्गली तरकारी पनि परम्परागत छन् । त्यस्तै, अन्य रैथाने बालीमा नुवाकोटका कान्छी बदाम, जुनेलो, घैया आदि पनि महत्त्वपूर्ण छन् । यी बालीको उत्पादन घट्दो छ किनकि आयातित बीज र आधुनिक प्रजातिले प्रतिस्थापन गर्दैछन् जसले ४० प्रतिशत स्थानीय प्रजाति लोप हुने खतरा छ ।

रैथाने बाली संरक्षणमा राज्यको भूमिका
नेपालले रैथाने बालीको संरक्षणलाई राष्ट्रिय कृषि नीति (२००४), एग्रोबायोडाइभर्सिटी नीति (२००७, संशोधित २०१४) र कृषि विकास रणनीति (२०१५-२०३५) मार्फत प्राथमिकता दिँदै आएको छ । राज्यले अनुदान, अनुसन्धान र बजार प्रवद्र्धनमार्फत योगदान दिन सक्छ । मुख्य निकाय र तिनीहरूको भूमिका निम्नअनुसार छन् :
१. कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय : यस मन्त्रालयले नीति निर्माण र कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्छ । यसले रैथाने बालीलाई जिआई प्रमाणीकरण दिन सक्छ, जस्तै जुम्लाको जुम्ली मार्सी चामलजस्तै नुवाकोटका फापर वा कोदालाई । मन्त्रालयले अनुदान कार्यक्रम (जस्तै बीज भण्डारणका लागि ५० प्रतिशत अनुदान) विस्तार गर्न सक्छ र जैविक खेतीलाई प्रोत्साहन दिन सक्छ । नुवाकोटमा स्थानीय तहसँग मिलेर रैथाने बालीको उत्पादन क्षेत्र विस्तार गर्न सकिन्छ ।
२. नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् : यस निकायले एक्स-सिटु र अन-फार्म संरक्षण गर्छ । खुमलटारमा रहेको राष्ट्रिय जिन बैंकमा तीन हजारभन्दा बढी छन् जसमा नुवाकोटका कोदो, फापर र जौका प्रजाति समावेश छन् । एनएआरसीले किसानसँग मिलेर भागेदारीमा प्लान्ट ब्रिडिङ कार्यक्रम चलाउन सक्छ जसले स्थानीय प्रजातिको सुधार गर्छ । नुवाकोटमा हिल क्रप्स रिसर्च प्रोग्राममार्फत रोगप्रतिरोधी प्रजाति विकास गर्न सकिन्छ ।
३. कृषि विभाग र यसअन्तर्गतका केन्द्र : क्रप डेभलपमेन्ट एन्ड एग्रोबायोडाइभर्सिटी कन्जर्भेसन सेन्टरले संरक्षण गर्छ । यसले समुदायआधारित बीज बैंक स्थापना गर्न सक्छ जसमा नुवाकोटका किसानले स्थानीय बीज संरक्षण गर्छन् । दोलखा र जुम्लामा सफल जस्तै नुवाकोटमा दुई सय ३२ ल्यान्डरेसको संरक्षण गर्न सकिन्छ ।
४. स्थानीय सरकार : नुवाकोट जिल्ला समन्वय समिति र गाउँपालिकाले किसान प्रशिक्षण, विविधता मेला र बीज विनिमय कार्यक्रम चलाउन सक्छन् । जलवायु अनुकूलन उपकरण प्रयोग गरेर रैथाने बालीको वितरण गर्न सकिन्छ ।
५. गैरसरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार : एलआई बर्डले समुदायआधारित जैविक विविधता व्यवस्थापन गर्छ, जसले नुवाकोटमा किसानसँग मिलेर ल्यान्डरेस सूचीकरण र मूल्य शृङ्खला विकास गर्छ । हेल्भेटास/युएनइपी जिइएफ परियोजनाजस्ता संस्थाले संरक्षणमा सहयोग गर्छन् । एनएसएएफ परियोजनाले बीज र उर्वरक सुधार गर्छ । राज्यले गर्न सक्ने कार्यमा अनुसन्धान (रोग/सुक्खाप्रतिरोधी प्रजाति विकास), किसान प्रशिक्षण (महिला र युवाकेन्द्रित), बजार प्रवद्र्धन (जैविक प्रमाणीकरण र निर्यात), अनुदान (बीज भण्डारण र यन्त्रमा) र नीति एकीकरण (रैथाने बालीलाई मुख्यधारमा ल्याउने) कार्य पर्छन् ।

रैथाने बालीले जिल्लाको आर्थिक र सांस्कृतिक पहिचान बोकेका छन्, तर जलवायु परिवर्तन, बसाइँसराइ तथा प्रवासन र बजार दबाबले तिनीहरूको संरक्षणमा खतरा सिर्जना भइरहेको छ । राज्यले मन्त्रालय, नार्क, डिओए र एनजिओमार्फत संरक्षण गर्दा जिल्लाको कृषि विकासलाई नयाँ उचाइ दिन सकिने अनुमान गर्न सकिन्छ । यसले खाद्य सुरक्षा, जैविक विविधता र दिगो विकास सुनिश्चित गर्छ । सरकारले तत्काल लगानी बढाएर नुवाकोटलाई रैथाने बालीको केन्द्र बनाउनुपर्छ जसले स्थानीय किसानको जीवनस्तर उकास्न मद्दत गर्छ । यसको एक उदाहरणका रूपमा विदुर-१० गेर्खुटारमा नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्को आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा रैथाने कोदो तथा तोरीको बिउ नमुना सङ्कलन तथा प्रशोधनको कार्यक्रम सञ्चालनको क्रममा समेत छ ।

विदुर-१०,
गेर्खुटार, नुवाकोट